Ön Çapraz Bağ (ACL) Nedir ve Ne İşe Yarar?

Ön çapraz bağ (Anterior Cruciate Ligament – ACL), diz eklemi içinde yer alan ve uyluk kemiği (femur) ile kaval kemiğini (tibia) birbirine bağlayan en önemli bağlardan biridir. Diz ekleminin öne doğru kaymasını, ani dönme hareketlerini ve dengesiz yüklenmeleri kontrol ederek dizin stabilitesini sağlar.

ACL, özellikle koşma, ani durma, yön değiştirme ve zıplama gibi hareketlerde dizin güvenli şekilde çalışmasını sağlayan temel yapıdır.

Ön Çapraz Bağın Temel Görevleri Nelerdir?

Ön çapraz bağın başlıca görevleri şunlardır:

• Kaval kemiğinin öne doğru kaymasını engellemek
  
• Diz ekleminin dönme (rotasyon) hareketlerini kontrol etmek
  
• Spor ve günlük aktivitelerde diz stabilitesini sağlamak
  
• Menisküs ve kıkırdak yapıların aşırı yüklenmesini önlemek
  

Bu görevler sayesinde diz eklemi, hem hareketli hem de güvenli bir şekilde çalışır.

Ön Çapraz Bağ Olmadan Diz Nasıl Etkilenir?

Ön çapraz bağ hasar gördüğünde veya tamamen koptuğunda dizde:

• Boşa çıkma hissi
  
• Güvensizlik ve denge kaybı
  
• Tekrarlayan şişlikler
  
• Spor yaparken ani ağrı
  

gibi şikayetler ortaya çıkar. Tedavi edilmeyen ACL yaralanmaları zamanla menisküs yırtığı ve diz kireçlenmesi riskini ciddi şekilde artırır.

Ön Çapraz Bağ Hangi Hareketlerde Daha Aktiftir?

Ön çapraz bağ özellikle:

• Futbol, basketbol, kayak gibi temaslı ve ani dönüş içeren sporlarda
  
• Merdiven inip çıkarken
  
• Ani durma ve yön değiştirme sırasında
  

yük altında çalışır. Bu nedenle sporcularda ön çapraz bağ yaralanmaları daha sık görülür.

Ön Çapraz Bağ Kopması Neden Olur?

Ön çapraz bağ (ACL) kopması, diz ekleminin ani ve kontrolsüz şekilde zorlanması sonucu ortaya çıkan ciddi bir bağ yaralanmasıdır. Çoğunlukla spor sırasında görülse de, günlük yaşamda yaşanan travmalar da ön çapraz bağ kopmasına neden olabilir.

ACL kopmasının temel nedeni; dizin ani dönme, aşırı gerilme veya öne doğru zorlanmasıdır.

Spor Yaralanmalarına Bağlı Ön Çapraz Bağ Kopması

Ön çapraz bağ kopmalarının büyük bir kısmı spor aktiviteleri sırasında meydana gelir. Özellikle:

• Ani yön değiştirme
  
• Zıpladıktan sonra dengesiz iniş
  
• Koşarken ani durma
  
• Temaslı sporlarda dizin zorlanması
  

futbol, basketbol, voleybol ve kayak gibi sporlarda ACL kopma riskini artırır.

Travmaya Bağlı Ön Çapraz Bağ Kopması

Spor dışındaki nedenler de ön çapraz bağ kopmasına yol açabilir:

• Trafik kazaları
  
• Düşmeler
  
• Diz üzerine doğrudan darbe
  
• Merdivenden yanlış basma
  

Bu tür travmalarda bağ, ani ve yüksek kuvvete maruz kalarak yırtılabilir veya tamamen kopabilir.

Kadınlarda Ön Çapraz Bağ Kopması Neden Daha Sık Görülür?

Kadınlarda ön çapraz bağ kopması, erkeklere göre daha sık görülür. Bunun nedenleri arasında:

• Anatomik farklılıklar (daha geniş pelvis yapısı)
  
• Hormonal etkiler
  
• Kas kuvvet dengesizlikleri
  
• Diz biyomekaniğindeki farklılıklar
  

yer alır. Bu nedenle kadın sporcularda ACL yaralanmaları daha yaygındır.

Kas Zayıflığı ve Denge Problemleri

Uyluk ve kalça kaslarının zayıf olması, dizin stabilitesini azaltır. Özellikle:

• Quadriceps ve hamstring kasları arasındaki dengesizlik
  
• Core (merkez) kas zayıflığı
  
• Denge ve propriosepsiyon eksikliği
  

ön çapraz bağ kopma riskini artıran önemli faktörlerdir.

Uygun Olmayan Zemin ve Ayakkabı Kullanımı

Kaygan veya sert zeminler ile spora uygun olmayan ayakkabılar:

• Ayağın zemine takılı kalmasına
  
• Dizde ani dönme kuvvetlerinin artmasına
  

neden olarak ön çapraz bağ yaralanmalarına zemin hazırlar.

Ön Çapraz Bağ Kopması Önlenebilir mi?

Her zaman tamamen önlenemese de, ön çapraz bağ kopma riski şu önlemlerle azaltılabilir:

• Düzenli kas güçlendirme egzersizleri
  
• Denge ve koordinasyon çalışmaları
  
• Doğru spor tekniği eğitimi
• Uygun ayakkabı ve zemin seçimi

Ön Çapraz Bağ Kopması Belirtileri Nelerdir?

Ön çapraz bağ (ACL) kopması, genellikle ani gelişen ve belirgin belirtilerle kendini gösteren ciddi bir diz yaralanmasıdır. Belirtiler yaralanmanın şiddetine, eşlik eden menisküs veya kıkırdak hasarına göre değişiklik gösterebilir.

Ani Kopma Hissi ve “Çıt” Sesi

Ön çapraz bağ kopması sırasında birçok hasta dizinde:

• Ani bir kopma hissi
  
• “Çıt” ya da “pat” şeklinde bir ses
  

duyduğunu ifade eder. Bu, ACL yaralanmaları için oldukça tipik bir bulgudur.

Dizde Hızlı Şişlik (Hemartroz)

Kopmadan sonraki ilk birkaç saat içinde dizde:

• Hızla gelişen şişlik
  
• Gerginlik hissi
  

oluşur. Bunun nedeni, bağın kopmasıyla eklem içine kanama olmasıdır.

Dizin Boşa Çıkması ve Güvensizlik Hissi

Ön çapraz bağ hasarında diz:

• Yürürken veya dönerken boşa çıkıyormuş gibi hissedilir
  
• Özellikle ani hareketlerde güven vermez
  

Bu durum, hastaların sporu bırakmasına veya günlük aktivitelerde çekingen davranmasına yol açar.

Ağrı ve Hareket Kısıtlılığı

ACL kopması sonrasında:

• Dizde orta veya şiddetli ağrı
  
• Dizi tam bükememe veya açamama
  
• Üzerine basmakta zorlanma
  

görülebilir. Ağrı, ilk günlerde daha belirgindir.

Spor Yaparken Performans Kaybı

Özellikle sporcularda:

• Hızlanma ve yön değiştirme sırasında zorlanma
  
• Zıplama ve inişlerde dengesizlik
  
• Performansta belirgin düşüş
  

ön çapraz bağ kopmasının önemli belirtileri arasındadır.

Zamanla Ortaya Çıkan Belirtiler

Tedavi edilmeyen ön çapraz bağ kopmalarında ilerleyen süreçte:

• Tekrarlayan diz şişlikleri
  
• Menisküs yırtıkları
  
• Diz kireçlenmesi (osteoartrit)
  

gelişme riski artar.

Ön Çapraz Bağ Kopması ile Kısmi Yırtık Arasındaki Fark Nedir?

• Tam kopmalarda diz stabilitesi belirgin şekilde bozulur.
  
• Kısmi yırtıklarda ağrı olabilir ancak boşa çıkma hissi her zaman görülmeyebilir.
  

Kesin ayrım, klinik muayene ve MR görüntüleme ile yapılır.

Ön Çapraz Bağ Kopması Tanısı Nasıl Konur?

Ön çapraz bağ (ACL) kopması tanısı, hastanın şikayetleri, detaylı fizik muayene ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Doğru tanı, tedavi planının belirlenmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Hastanın Öyküsü (Anamnez)

Tanının ilk adımı, hastanın yaşadığı yaralanma anının detaylı şekilde değerlendirilmesidir. Özellikle:

• Ani dönme veya durma hareketi
  
• Zıplama sonrası dengesiz iniş
  
• “Çıt” sesi duyulması
  
• Hızlı gelişen diz şişliği
  

ön çapraz bağ kopması açısından güçlü ipuçları verir.

Fizik Muayene Testleri

Deneyimli bir ortopedi uzmanı tarafından yapılan özel testler, ACL kopmasının değerlendirilmesinde çok önemlidir.

Lachman Testi

Ön çapraz bağ yaralanmalarında en güvenilir klinik testtir. Kaval kemiğinin öne doğru kayma miktarı değerlendirilir.

Ön Çekmece Testi

Dizin belirli bir açıda sabitlenmesiyle tibianın öne kayma durumu kontrol edilir.

Pivot Shift Testi

Dizin dönme stabilitesi değerlendirilir. Genellikle ileri düzey kopmalarda pozitiftir.

Manyetik Rezonans (MR) Görüntüleme

MR, ön çapraz bağ kopması tanısında altın standart görüntüleme yöntemidir. MR ile:

• Bağın kısmi veya tam kopup kopmadığı
  
• Menisküs ve kıkırdak hasarları
  
• Eşlik eden kemik ödemleri
  

net şekilde değerlendirilir.

Röntgen Ne Zaman Gereklidir?

Röntgen, ön çapraz bağın kendisini göstermez ancak:

• Kemik kırıkları
  
• Eklem yapısındaki bozukluklar
  
• Eşlik eden başka travmalar
  

açısından tamamlayıcı bilgi sağlar.

Erken Tanının Önemi

Ön çapraz bağ kopmasının erken tanınması:

• Yanlış yüklenmenin önlenmesini
  
• Menisküs ve kıkırdak hasarlarının azaltılmasını
  
• Tedavi başarısının artırılmasını
  

sağlar.

Tanı Konduktan Sonra Ne Yapılır?

Tanı sonrası hastanın:

• Yaşı
  
• Aktivite düzeyi
  
• Spor hedefleri
  
• Dizdeki ek yaralanmalar
  

değerlendirilerek ameliyatlı veya ameliyatsız tedavi seçenekleri planlanır.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatı Kimler İçin Gereklidir?

Ön çapraz bağ (ACL) ameliyatı, her ön çapraz bağ yaralanması olan hastaya otomatik olarak uygulanmaz. Ameliyat kararı; hastanın yaşı, yaşam tarzı, spor düzeyi, dizdeki instabilite ve eşlik eden hasarlar dikkate alınarak kişiye özel verilir.

Aktif Yaşam Süren ve Spor Yapan Bireyler

Ön çapraz bağ ameliyatı özellikle:

• Futbol, basketbol, voleybol, kayak gibi sporlarla uğraşanlar
  
• Ani yön değiştirme ve zıplama gerektiren aktiviteler yapanlar
  
• Dizinde spor sırasında boşa çıkma hissi yaşayanlar
  

için genellikle gerekli ve önerilen tedavi yöntemidir.

Günlük Yaşamda Diz Güvensizliği Olan Hastalar

Spor yapmayan ancak günlük yaşamda:

• Merdiven inerken zorlanan
  
• Yürürken dizinde boşa çıkma hissi yaşayan
  
• Dizine güvenemediği için hareketlerini kısıtlayan
  

hastalarda da ameliyat gerekliliği ortaya çıkabilir.

Ameliyatsız Tedaviye Rağmen Şikayetleri Devam Edenler

Fizik tedavi ve kas güçlendirme programlarına rağmen:

• Diz stabilitesi sağlanamıyorsa
  
• Tekrarlayan şişlik ve ağrı oluşuyorsa
  

ön çapraz bağ ameliyatı gündeme gelir.

Menisküs ve Kıkırdak Hasarı Olan Hastalar

Ön çapraz bağ kopmasına eşlik eden:

• Menisküs yırtıkları
  
• Kıkırdak lezyonları
  

varlığında ameliyat, diz eklemini korumak ve ileride gelişebilecek kireçlenmeyi önlemek açısından önemlidir.

Genç Hastalar ve Spor Hedefi Olanlar

Genç yaşta olup:

• Aktif yaşam sürmek isteyen
  
• Spor hayatına geri dönmeyi hedefleyen
  

bireylerde ön çapraz bağ ameliyatı, uzun vadeli diz sağlığı için sıklıkla tercih edilir.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatı Kimler İçin Gerekli Olmayabilir?

Bazı hastalarda ameliyat zorunlu değildir:

• Düşük aktivite seviyesine sahip olanlar
  
• Dizinde boşa çıkma şikayeti olmayanlar
  
• Kısmi yırtığı bulunan ve kas kontrolü iyi olan hastalar
  

bu grupta ameliyatsız tedavi seçenekleri değerlendirilebilir.

Ameliyat Kararı Nasıl Verilir?

Ameliyat kararı:

• Klinik muayene
  
• MR bulguları
  
• Hastanın beklentileri
  

birlikte değerlendirilerek, ortopedi uzmanı tarafından verilir.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatı Nasıl Yapılır?

Ön çapraz bağ (ACL) ameliyatı, günümüzde büyük oranda artroskopik (kapalı) yöntemle yapılan, diz stabilitesini yeniden kazandırmayı amaçlayan cerrahi bir işlemdir. Ameliyatın temel prensibi; kopmuş olan bağın onarılması değil, yerine yeni bir bağ oluşturulmasıdır.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatı Öncesi Hazırlık

Ameliyat öncesinde:

• Detaylı ortopedik muayene yapılır
  
• MR görüntüleri değerlendirilir
  
• Dizdeki şişlik ve hareket kısıtlılığı mümkün olduğunca azaltılır
  

Bu hazırlık süreci, ameliyat sonrası iyileşme başarısını doğrudan etkiler.

Artroskopik (Kapalı) Ön Çapraz Bağ Ameliyatı

Ameliyat genellikle kapalı yöntemle gerçekleştirilir. Diz çevresinde birkaç küçük kesi açılarak:

• Kamera (artroskop) ile diz içi görüntülenir
  
• Kopmuş ön çapraz bağ temizlenir
  
• Diz eklemindeki menisküs ve kıkırdak yapılar değerlendirilir
  

Bu yöntem sayesinde dokuya verilen zarar minimum düzeyde tutulur.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatında Greft (Yeni Bağ) Oluşturulması

Yeni bağ genellikle hastanın kendi dokularından hazırlanır. En sık kullanılan greftler:

• Hamstring tendon grefti
  
• Patellar tendon grefti
  

Bazı özel durumlarda hazır greft (allogreft) de tercih edilebilir. Greft seçimi hastanın yaşı, spor düzeyi ve beklentilerine göre belirlenir.

Yeni Bağın Yerleştirilmesi

Hazırlanan greft:

• Uyluk kemiği (femur) ve kaval kemiğinde (tibia) açılan özel kanallardan geçirilir
  
• Anatomik olarak doğru pozisyonda yerleştirilir
  
• Özel vidalar veya sabitleyici sistemlerle tespit edilir
  

Bu aşama, dizin doğal biyomekaniğinin yeniden sağlanması açısından kritik öneme sahiptir.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatı Ne Kadar Sürer?

Ameliyat süresi genellikle 1–2 saat arasındadır. Süre; eşlik eden menisküs onarımı veya ek işlemlere göre değişebilir.

Ameliyat Sonrası İlk Süreç

Ameliyat sonrası:

• Hastalar genellikle aynı gün veya ertesi gün taburcu edilir
  
• Koltuk değneği ile yürüyüş başlanır
  
• Erken dönemde fizik tedavi programı planlanır
  

Başarılı bir ameliyatın ardından rehabilitasyon süreci, cerrahi kadar önemlidir.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatının Başarısı Neye Bağlıdır?

• Doğru cerrahi teknik
  
• Uygun greft seçimi
  
• Hastanın fizik tedaviye uyumu
  
• Spora dönüş sürecinin kontrollü ilerlemesi
  

ameliyatın uzun vadeli başarısını belirler.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatında Kullanılan Greft Türleri Nelerdir?

Ön çapraz bağ (ACL) ameliyatında, kopmuş bağ onarılmaz; bunun yerine diz stabilitesini yeniden sağlamak amacıyla yeni bir bağ (greft) oluşturulur. Greft seçimi, ameliyatın başarısını ve spora dönüş sürecini doğrudan etkileyen en önemli faktörlerden biridir.

Greft türü; hastanın yaşı, aktivite düzeyi, spor hedefleri ve diz yapısına göre kişiye özel belirlenir.

Hamstring Tendon Grefti

En sık kullanılan greft türlerinden biridir. Diz arkasındaki hamstring kaslarına ait tendonlardan alınır.

Avantajları:

• Ameliyat sonrası ağrı genellikle daha azdır
  
• Diz önünde ağrı riski düşüktür
  
• Günlük yaşama dönüş daha konforludur
  

Dezavantajları:

• Nadir de olsa hamstring kaslarında güç kaybı görülebilir
  

Hamstring grefti, özellikle rekreatif sporcular ve aktif bireylerde sıklıkla tercih edilir.

Patellar Tendon Grefti (Kemik–Tendon–Kemik Grefti)

Diz kapağı altındaki patellar tendonun bir kısmı kemik parçalarıyla birlikte alınır.

Avantajları:

• Çok güçlü ve sağlam bir grefttir
  
• Spora dönüşte yüksek stabilite sağlar
  
• Profesyonel sporcularda sık tercih edilir
  

Dezavantajları:

• Diz önünde ağrı riski
  
• Merdiven çıkarken veya çömelirken rahatsızlık
  

Yüksek performans gerektiren sporlarda altın standart olarak kabul edilir.

Allogreft (Hazır Greft)

Başka bir kişiden alınmış ve özel işlemlerden geçirilmiş tendon dokusudur.

Avantajları:

• Ek kesi ve doku alma gerektirmez
  
• Ameliyat süresi daha kısadır
  
• Ameliyat sonrası ağrı daha az olabilir
  

Dezavantajları:

• Genç ve çok aktif hastalarda kopma riski daha yüksek olabilir
  
• Her hastada önerilmez
  

Genellikle ileri yaş hastalarda veya revizyon ameliyatlarında tercih edilir.

Quadriceps Tendon Grefti

Uyluğun ön kısmındaki quadriceps tendonundan alınır.

Avantajları:

• Kalın ve güçlü bir grefttir
  
• Diz önü ağrısı riski patellar greften daha düşüktür
  

Dezavantajları:

• Her cerrah tarafından rutin olarak kullanılmaz
  

Özellikle bazı özel vakalarda etkili bir alternatiftir.

Hangi Greft Daha İyidir?

“En iyi greft” kavramı hastaya göre değişir. Önemli olan:

• Hastanın spor düzeyi
  
• Yaş ve kilo durumu
  
• Daha önce geçirilmiş diz ameliyatları
  

gibi faktörlerin birlikte değerlendirilmesidir.

Greft Seçimi Ameliyat Başarısını Etkiler mi?

Evet. Uygun greft seçimi:

• Diz stabilitesini artırır
  
• Tekrar kopma riskini azaltır
  
• Spora güvenli dönüşü destekler

Ön Çapraz Bağ Ameliyatı Sonrası İyileşme Süreci Nasıldır?

Ön çapraz bağ (ACL) ameliyatı sonrası iyileşme süreci, cerrahi başarının yanı sıra hastanın rehabilitasyon programına uyumu ile doğrudan ilişkilidir. Doğru planlanan bir iyileşme süreci sayesinde hastalar günlük yaşamlarına ve spor aktivitelerine güvenle dönebilir.

Ameliyat Sonrası İlk Günler (0–2 Hafta)

Bu dönemde temel amaç ağrı ve şişliği kontrol altına almaktır.

• Dizde şişlik ve hassasiyet olabilir
  
• Koltuk değneği ile kısmi yük verilir
  
• Diz hareket açıklığını korumaya yönelik hafif egzersizler başlanır
  
• Buz uygulaması ve elevasyon önerilir
  

Erken Rehabilitasyon Dönemi (2–6 Hafta)

Bu süreçte diz kontrolü ve kas aktivasyonu hedeflenir.

• Koltuk değnekleri kademeli olarak bırakılır
  
• Dizin tam açılması ve bükülmesi çalışılır
  
• Quadriceps ve hamstring kasları güçlendirilir
  
• Günlük yürüyüşler artırılır
  

Orta Dönem İyileşme (6–12 Hafta)

Bu dönemde fonksiyonel güç kazanımı ön plandadır.

• Denge ve koordinasyon egzersizleri eklenir
  
• Merdiven çıkma–inme rahatlar
  
• Günlük aktiviteler ağrısız yapılabilir
  

Spora Hazırlık Dönemi (3–6 Ay)

Spora dönüş için hazırlık bu dönemde yapılır.

• Koşu ve yön değiştirme egzersizleri başlanır
  
• Kas kuvveti ve diz stabilitesi test edilir
  
• Spor spesifik antrenmanlara geçilir
  

Spora Dönüş (6–9 Ay)

• Çoğu hastada spora dönüş 6–9 ay arasında mümkündür
  
• Profesyonel sporcularda bu süre daha uzun olabilir
  
• Spora dönüş mutlaka doktor ve fizyoterapist kontrolünde yapılmalıdır
  

İyileşme Sürecini Etkileyen Faktörler

• Greft türü
  
• Fizik tedaviye düzenli katılım
  
• Hastanın kilo ve kas yapısı
  
• Sigara kullanımı ve ek hastalıklar
  

iyileşme süresini doğrudan etkiler.

Ameliyat Sonrası Nelere Dikkat Edilmelidir?

• Rehabilitasyon programı aksatılmamalıdır
  
• Diz ani zorlayıcı hareketlerden korunmalıdır
  
• Spora erken dönülmemelidir
  

Bu kurallara uyulması, tekrar kopma riskini azaltır.

Ön Çapraz Bağ Ameliyatı Olmazsam Ne Olur?

Ön çapraz bağ (ACL) kopması tedavi edilmeden bırakıldığında, diz ekleminde zamanla ciddi ve kalıcı sorunlara yol açabilir. Ameliyat gerekliliği her hastada farklı olsa da, özellikle aktif bireylerde ameliyat olunmaması uzun vadeli diz sağlığını olumsuz etkileyebilir.

Diz Güvensizliği ve Boşa Çıkma Devam Eder

Ön çapraz bağ, diz stabilitesinin temel yapılarından biridir. Ameliyat olunmadığında:

• Diz ani hareketlerde boşa çıkar
  
• Yürürken veya dönerken güvensizlik hissi oluşur
  
• Spor ve günlük aktiviteler kısıtlanır
  

Bu durum hastanın yaşam kalitesini düşürür.

Menisküs Yırtığı Riski Artar

ACL kopması olan dizde stabilite bozulduğu için:

• Menisküsler normalden fazla yük taşır
  
• Zamanla menisküs yırtıkları gelişebilir
  

Menisküs hasarı, diz ekleminin korunmasını zorlaştırır ve tedaviyi daha karmaşık hale getirir.

Diz Kireçlenmesi (Erken Osteoartrit) Gelişebilir

Tedavi edilmeyen ön çapraz bağ kopmaları:

• Eklem kıkırdağının aşınmasına
  
• Dizde erken yaşta kireçlenmeye
  

neden olabilir. Bu durum ilerleyen yıllarda kalıcı ağrı ve hareket kısıtlılığı yaratabilir.

Spor Hayatı Olumsuz Etkilenir

Özellikle spor yapan bireylerde:

• Performans düşer
  
• Tekrar yaralanma riski artar
  
• Spor tamamen bırakılmak zorunda kalınabilir
  

Ameliyatsız Takip Her Zaman Uygun Değildir

Bazı hastalarda ameliyatsız takip mümkün olabilir:

• Düşük aktivite düzeyine sahip olanlar
  
• Dizinde boşa çıkma şikayeti olmayanlar
  
• Kısmi yırtığı olan ve kas kontrolü iyi hastalar
  

Ancak bu hastalar da düzenli kontrol altında olmalıdır.

Ameliyat Olmamak Her Zaman Riskli midir?

Hayır. Ameliyat kararı:

• Hastanın yaşı
  
• Aktivite düzeyi
  
• Diz stabilitesi
  
• Beklentileri
  

değerlendirilerek verilmelidir. Ancak aktif ve genç hastalarda ameliyat olunmaması genellikle önerilmez.